راهنمای درمان سوء مصرف مواد محرک(فصل اول)

راهنمای درمان سوء مصرف مواد محرک(فصل اول)

الگوی تغییر یافته ماتریکس

چرا مواد را ترک می کنم (ترازوی تغییر)

مصرف مواد برای بسیاری از مصرف کنندگان در ابتدا خوشایند بوده و برای آنها جنبه های به ظاهر مثبتی دارد. در واقع اگر اثرات مثبت اولیه نمی بود، اکثر افراد مصرف مواد را ادامه نمی دادند. اثراتی مثل افزایش انرژی، کاهش نیاز به خواب، بیشتر شدن اعتماد به نفس، بهبود روحیه و پنهان شدن برخی صفات اذیت کننده (مثل کمرویی، گوشه گیری) از جمله اثرات مهمی هستند که بسیاری از مصرف کنندگان به آنها اشاره دارند. در جریان درمان شما نباید از بیان و ذکر این اثرات خجالت کشیده یا آنها را پنهان کنید. در هر حال در ابتدای امر، شاید باور شما بر این بوده که مواد مخدر فوایدی نیز دارد و به شما کمک می کرده است.

اما نکته مهم این است که این اثرات خوشایند سریعاً مستهلک شده و عوارض منفی ظاهر میشوند. به احتمال بسیار زیاد شما هم این مسئله را تجربه کرده اید.

آنچه از مصرف مواد که در ابتدا برای شما خوشایند بوده است: این اثرات خوشایند چقدر دوام داشتند؟

1         

2         

3         

4         

5         

با گذشت زمان و ادامه مصرف، کم کم اثرات منفی ظاهر می شوند و مصرف کنندگان فرصت ها و منابعی را از دست می دهند. عده ای از رفتن اعتبار شکایت دارند. برخی خسته شدن از تهیه مواد را عامل ناراحت کننده می دانند. برای عده ای فشار مالی تهیه مواد و ورشکستگی از عوارض ناراحت کننده مصرف است.

  آنچه مصرف مواد از شما گرفته است یا باعث آزار شما شده است:  

1.        .......................................................................

2.        .......................................................................

3.        .......................................................................

4.        .......................................................................

5.        .......................................................................

6.        .......................................................................

7.        .......................................................................

بعد از قطع مصرف بسیاری از عوارض اعتیاد بر طرف می شوند. مثلاً ظاهر شما بهبود می یابد و از فشار مالی تهیه مواد راحت می شوید. اما همزمان ممکن است ولو بصورت کوتاه مدت مشکلاتی نیز ظاهر شود. مثلاً خواب و اشتهای شما به هم بخورد، گوشه گیر یا عصبی شوید و از خستگی و ضعف رنج ببرید. بنابرین شما با قطع مصرف مواردی را بدست می آورید و احتمالاً برخی چیزها را ازدست می دهید.

امیدوار هستید با قطع مصرف مواد مخدر به چه چیزهایی برسید؟

با قطع مصرف مواد مخدر (و لو موقت) چه چیزهایی را از دست خواهید داد؟

1.       

2.       

3.       

4.

5.       

در حال حاضر مهم ترین دلیل ترک شما چیست؟

با توجه به مجموعه آنچه بدست می آورید و آنچه موقتاً از دست می دهید، چقدر علاقمند به ادامه راه هستید؟ محل مربوطه را بین دو پرانتز علامت بزنید. لطفاً توجه داشته باشید که باور و احساس واقعی شما مهم است.

شروع کننده ها (عوامل برانگیزاننده، تلنگرها،...)

شروع کننده ها عبارتند از محل ها، اشخاص، اشیاء، موقعیت ها و یا شرایط درونی یا بیرونی هستند که میل و وسوسه را در شما زنده می کنند. بعنوان مثال اگر شما معمولا عصر روزهای جمعه با پسرعمویتان در زیرزمین منزل عمو مواد استفاده می کردید، منزل عمو، عصرها بویژه عصر جمعه، ملاقات پسر عمو یا حتی ورود به زیر زمین برای شما می-تواند یک شروع کننده باشد.

در مغز شما هنگام مصرف مواد، بین مواد و شروع کننده ها ارتباطی نزدیک شکل می گیرد. در نتیجه شروع کننده ها می توانند باعث فکر به مواد و وسوسه در شما شده و شما را به سوی مصرف بکشند.

بیماران می گویند جریان:

شروع کننده     >>>      فکر مواد     >>>      وسوسه     >>>     مصرف مواد

بسیار نیرومند است و مقاومت در مقابل آنرا دشوار می یابند.

متوقف کردن وسوسه اقدام مهمی در ترک اعتیاد به مواد است.  بدین منظور لازم است:

1.       شروع کننده های خود را بشناسید

2.       تا می توانید از آنها دوری کنید (مثلا دیگر به زیر زمین منزل عمویتان نروید)

3.       روش های جدید برای مقابله با شروع کننده ها بیابید (مثلا عصر جمعه ها خود را با کار خاصی مشغول کنید)

فراموش نکنید که حتی اگر شما واقعاً تصمیم به ترک گرفته اید، کماکان در معرض حمله شروع کننده ها و وسوسه خواهید بود. برخی بر این تصور هستند که چون نیت کرده اند مواد مصرف نکنند و تصمیم جدی برای درمان گرفته اند، دیگر نباید وسوسه شوند و به مواد فکر کنند. این مطلب صحیح نیست و شروع کننده ها اصولاً فکر مواد را در ذهن شما شعله ور می سازند.

قدری فکر کنید و با تجربه ای که از مصرف مواد و وسوسه دارید، چند شروع کننده نیرومند برای خود را نام بیرید:

1.        ........................................................................................

2.        ........................................................................................

3.        ........................................................................................

4.        ........................................................................................

5.        ........................................................................................

فکر می کنید در جریان این نوبت ترک مصرف مواد چه شروع کننده هایی برای شما مسئله ساز باشند؟

1.        .......................................................................................

2.        .......................................................................................

3.        .......................................................................................

4.        .......................................................................................

شروع کننده های بیرونی

شاید متوجه شده باشید که برخی از شروع کننده های مصرف مواد، شرایط یا موقعیت ها یا مکان های خاصی بوده است. در قسمت زیر مثال هایی از این موارد را می بینید. به آنها نگاه کنید و اگر برای شما شروع کننده هستند با زدن علامت  آنها را مشخص کنید. ممکن است برعکس، برخی از آنها نه تنها شروع کننده نباشند، بلکه فکر مصرف مواد را مهار نیز بکنند. یعنی برعکس شروع کننده، یک مهار کننده فکر مصرف باشند، اگر هم در چنین شرایطی هیچگاه وسوسه نمی شوید و مصرف نمی کنید علامت (─) قرار دهید.

  تنهایی در خانه

در خانه با دوستان و آشنایان

منزل دوستان

پارتی و مهمانی ها

خانه مجردی

مسافرت

محل کار

قبل از رابطه جنسی

به همراه دوست جنس مخالف

در اتومبیل و حین رانندگی

وقتی که پول بدستتان می رسد

هنگام عبور از محل خاصی

در پارک عمومی

هنگام غروب و تاریکی

روزهای تعطیل

در مراسم شادی

در مراسم غم و سوگواری

بعد از کار روزانه

 سایر موارد و موقعیت های شروع کننده مصرف را که در فهرست بالا نبود ولی برای شما تاثیرگذار است بنویسید:

...................................................................................................................................

برعکس سایر مواردی را که در آنها اصلاً مصرف مواد ندارید ولی در فهرست فوق نبود را نیز نام ببرید.

...................................................................................................................................

  با چه کسانی بیشتر ممکن است مصرف داشته باشید؟

...................................................................................................................................

در کنار چه کسانی اصلا مصرف مواد ندارید؟

...................................................................................................................................

برخی شروع کننده ها بسیار جدی هستند و بیماران ابراز می دارند که مواجه شدن با آنها بسیار خطرناک است. 3 مورد از پر خطرترین موقعیت ها یعنی موقعیت هایی که مصرف شما در آن قطعی است و 3 مورد از کم خطرترین موقعیت ها یعنی موقعیت هایی که مصرف شما در آن محال است را فهرست کنید.

پرخطرترین     کم خطرترین

1.                   1.

2.                    2.

3.                    3.

شروع کننده های درونی

لازم نیست شروع کننده ها حتماً اشخاص یا موقعیت های بیرونی باشند. در جریان بهبودی، برخی احساسات و هیجانات و حالات درونی نیز بعنوان شروع کننده عمل کرده و مغز شما را به یاد مواد و مصرف آن می اندازند. برخی افراد وقت عصبانی هستند به فکر مواد می افتند. برخی هنگامی که احساس تحقیر و سرزنش می کنند بشدت وسوسه می شوند. عده ای نیز هنگام غمگینی و افسردگی به یاد مواد می افتند. موارد زیر را بخوانید و در مقابل آن حالات و احساساتی که شما را به فکر مصرف مواد انداخته و وسوسه می کنند، علامت  قرار دهید. گاهی نیز یک حالت نه تنها شما را تحریک نمی-کند بلکه کاملاً از یاد مواد به دور می سازد. اگر حالتی هیچگاه شما را به فکر مواد نمی اندازد و یا فکر شما را از آن دور می کند، در مقابل آن علامت (─) قرار دهید.

  خشم

اضطراب

شرم و گناه

عصبی بودن

ترس

افسردگی

حسادت

کسل شدن و سر رفتن حوصله

خستگی

بدبینی و سوء ظن به دیگران

نگرانی

حس طرد شدن

حس تحقیر شدن

درماندگی

هیجانزدگی

تحریک جنسی

بی اعتمادی به شما

بی خوابی

چه شرایط دیگر روحی و درونی به غیر از موارد فوق شما را ترغیب به مصرف مواد می کنند؟

...................................................................................................................................

...................................................................................................................................برای برخی بیماران حالات دورنی مهم تر از شرایط بیرونی است. عده ای نیز مدعی هستند که شرایط بیرونی اثر مهم-تری در بروز وسوسه دارد. برای شما کدامیک نقش پر رنگ تری دارد؟

......................................................................................................................................................................................................................................................................

5 مورد از پر خطرترین احساسات و حالات روحی یعنی شرایطی که مصرف شما در آن قطعی است و 5 مورد از کم خطرترین احساسات و حالات روحی یعنی شرایطی که مصرف شما در آن محال است را به ترتیب اهمیت و قدرت ایجاد یا مهار وسوسه فهرست کنید.

پرخطرترین     کم خطرترین

1.                    1.

2.                    2.

3.                   3.

4.                    4.

5.                    5.

گاهی اوقات بعد از ترک حالات درونی خاصی به سراغ بیماران می آیند و خود بعنوان شروع کننده عمل می کنند. مثلا برخی بیماران می گویند که حس افسردگی و بیحالی بعد از ترک برای آنها عامل وسوسه و سوق بسوی مصرف است. بعضی ممکن است حس خشم که در دوره ترک ایجاد می شود را عامل وسوسه و شروع کننده مصرف بدانند.

آیا چنین تجربه ای داشته اید که سعی کنید مواد را کنار بگذارید اما حالت درونی خاصی بعد از ترک به سراغ شما آمده شما را به مصرف وادار کرده باشد؟ برای شما چه حالات درونی خطر سازی بعد از ترک یا ناشی از آن ایجاد می شود؟ 3 مورد از عمده ترین حالات درونی بعد از ترک که شما را به مصرف مواد وادار می سازد در شکل زیر مشخص کنید.

سیر بهبودی

شما در جریان بهبودی از مراحل مختلفی می گذرید که شاید بتوان آنرا به 4 مرحله تقسیم کرد:

1) مرحله علایم جسمانی: در این مرحله غلبه با علایم بدنی است و بیماران از حالاتی چون ضعف و سستی، پرخوابی، احساس خستگی مفرط، روحیه افسرده و گریان، اختلال در اشتهاء و کاهش میل جنسی رنج می برند. جالب اینکه در این مرحله گاهی بیماران ابراز می دارند که هیچگونه میلی به مواد نداشته و حتی از آن متنفرند.

2) مرحله پرهیز اولیه یا مقدماتی: این مرحله معمولا 4 هفته طول می کشد و گاهی از آن بعنوان ماه عسل درمان نیز یاد می شود. در آن علایم جسمانی دیگر وجود ندارد و در بعضی بیماران حس وسوسه نیز مشکل ساز نبوده و بیمار از جریان بهبودی راضی است. متاسفانه برخی بیماران در این مرحله به تصور اینکه بهبودی کامل یافته اند، درمان را رها می کنند یا به آن بی توجه می شوند.

3) مرحله پرهیز طولانی: این مرحله از 6 هفته بعد از ترک آغاز می شود و 3 تا 6 ماه طول می¬کشد. این مرحله برای بسیاری از بیماران دشوار است. در جریان آن حالاتی چون افسردگی، ناامیدی، بیتفاوتی، بیحالی، عصبانیت و پرخاشگری، کاهش انرژی و اشکال در تفکر و حافظه پیدا می شود. در این مرحله بیماران گاهی وسوسه های شدیدی را تجربه می کنند و تمایل به مصرف مواد مجددا ظاهر می شود. بعضی از بیماران نگران، ناامید و سرخورده می شوند چون بعد از یک دوره بهبودی انتظار پیدا شدن این علایم را نداشته اند.

4) مرحله بازگشت به زندگی روزمره: در این مرحله که بعد از مرحله پرهیز طولانی دیده  می شود، بیماران علاقه مند می-شوند تا به زندگی روزمره بازگردند اما متوجه مشکلات جهان واقعی می شوند. اکنون زمان برخورد با مشکلات بیرونی و انجام و گاهی جبران عقب افتادگی های گذشته است. استرس های کاری، خانوادگی ، اقتصادی، قانونی برجسته تر می شوند. استرس ها گاهی نیز حس وسوسه را در بیمار بیدار می کنند.

تجارب خود را از مرحله (1) چه در این دوره و چه در دوره¬های قبلی به بحٍث بگذارید و علامتهای عمده خود را بنویسید: ...................................................................................................................................

...................................................................................................................................آیا در حال حاضر یا قبلا تجربه مرحله (2) را دارید یا داشته اید؟ توضیح دهید

...................................................................................................................................................................................................................................................................... آیا نشانه ای از بروز مرحله (3) در خود می بینید؟ در درمان های قبلی چطور ؟ آیا آنرا تجربه کرده اید؟

...................................................................................................................................

...................................................................................................................................

 مشکلات عمده در بهبودی (1): بی اعتمادی خانواده

در جریان درمان اکثرا وقایع یا حالات خاصی وجود دارند که در سیر بهبودی شما خلل ایجاد می کنند. یکی از این موارد مشکل و اختلاف با خانواده است. بسیاری از بیماران ذکر می کنند که بی اعتمادی خانواده برای آنها آزار دهنده است. خانواده به بهبودی بیمار مشکوک بوده و گاهی او را متهم به عدم پرهیز و مصرف پنهان مواد می کنند. این مسئله خود به احساس فشار و استرس، خشم و عصبانیت بیمار منجر می شود. برخی بیماران در چنین شرایطی اقدام به استفاده مواد کرده و عملا ناباوری خانواده را اثبات می کنند.

مواردی از بی اعتمادی خانواده را که قبلا یا در جریان درمان فعلی تجربه کرده اید به بحث بگذارید و توضیح دهید:

......................................................................................................................................................................................................................................................................

بی اعتمادی خانواده در شما چه احساسی ایجاد کرده یا می کند؟

......................................................................................................................................................................................................................................................................

ریشه بی اعتمادی خانواده را در چه وقایعی می بینید؟ خانواده نگران چه هستند؟ فکر می کنید چه شده کهاین میزان نگران هستند؟

1)................................................................................................................................................................2)................................................................................................................................................................3).............................................................

شرایط ایده آل از نظر شما چگونه است؟ دوست دارید چه مسایلی اصلاح می شد؟

1.        ...........................................................................

2.        ...........................................................................

3.        ............................................................................

اعتیاد یک بیماری مزمن وعود کننده است. بدین معنی که حتی اگر شما تصمیم قاطع به ترک گرفته اید، باز به سراغ شما آمده و شما را تشویق به ادامه مصرف می کند. لذا تصمیم جدی شما لازم ولی تضمین کافی نیست. شما و خانواده باید این نکته را بدانید. شاید همانطورکه شما در خلاص شدن از فکر مواد دچار مشکل هستید، خانواده هم در رها شدن از حس بی اعتمادی دچارمشکل هستند. 

مشکلات عمده در بهبودی (2): کاهش انرژی و توان

در جریان بهبودی متوجه خواهید شد که ممکن است گاهی مانند سابق انرژی و توان کار و فعالیت نداشته باشید. احساس کنید که انگیزه، توان جسمانی یا استقامت کار مانند قبل از ترک را ندارید. برخی بیماران اصطلاحاتی چون "کم آوردن" یا "تخلیه شدن" یا مشابه آنرا بکار می برند.

شما از این بابت چه حالاتی را تجربه کرده اید؟

......................................................................................................................................................................................................................................................................

این مسئله در درمان مواد محرک کاملا شناخته شده است. در زمان مصرف مواد محرک، بیماران از انرژی کاذب برخوردار می شوند که می تواند موقتا انگیزه کار و فعالیت در آنها را افزایش دهد. اما با گذشت مصرف مواد، انرژی کاذب سریعا تخلیه شده و احساس ضعف و خستگی غالب می شود. اگر بعد از قطع مصرف احساس ضعف و سستی و کاهش انرژی دارید، کاملا طبیعی است و مطلقا نباید نگران آن باشید. البته این حالات هفته ها و گاهی ماه ها بطول می انجامد. متاسفانه در جریان تجربه این حالات، بیماران دچار افکار غیر سازنده می شوند: اینکه این علایم بدون مصرف مواد مخدر حذف نخواهد شد، باید برای علاج آنها حتما دارو مصرف کرد، با گذشت زمان این علایم بدتر خواهد شد و ...

باورهای خود درباره سرنوشت این حالات را به بحث بگذارید

......................................................................................................................................................................................................................................................................

هنگام برخورد با این علایم چه راه ها و افکار سازنده ای به شما کمک خواهد کرد؟

......................................................................................................................................................................................................................................................................

مشکلات عمده در بهبودی (3): مصرف نابجای دارو مواد دیگر بعنوان جایگزین

در جریان ترک مواد، بسیاری از بیماران بر این باور قرار می گیرند که برای رفع علایم روانی و جسمانی بعد از ترک لازم است یا بهتر است از داروهای مختلف استفاده کنند. دارو برای رفع بیخوابی، خستگی، بی حوصلگی، بیقراری، وسوسه و کلیه حالات منفی بعد از ترک.

سابقه مصرف خود سر چه داروهایی را دارید؟

......................................................................................................................................................................................................................................................................

انگیزه شما از مصرف این مواد چه بوده است؟

1) .......................................................

2)..........................................................

3)..........................................................

آیا فکر می¬کنید لازم است برای عوارض ترک یا جلوگیری از عود مصرف دارو داشته باشید؟ اگر بله، کدام علامت را می خواهید به کمک دارو کنترل کنید؟

.........................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

این نکات درباره مصرف داروها بعد از ترک مهم است:

1) مصرف خود سر داروها برای ترک و بهبودی شما بسیار مخرب است.

2) عمده علایم ترک نیاز به مصرف دارو ندارند و با گذشت زمان خودبخود برطرف می شوند.

3) مصرف دارو تنها در شرایط خاص و با نظر پزشک کمک کننده است.

4) اصولا برای بسیاری از علایم دارویی وجود ندارد و افزایش فعالیت، تلاش و پشتکار تنها راه رهایی از آنهاست.

5) چه بسا ماده ای که علایم شما را حذف می کند، خود اعتیادآور باشد.

در این میان ماده ای که گاهی استفاده می شود الکل است. چه تصورهایی درباره استفاده از الکل بعد از ترک وجود دارد؟

......................................................................................................................................................................................................................................................................

آیا شما برای کاهش علایم خود از الکل استفاده کرده اید؟    ...................................................................................................................................

اگر بله، استفاده از الکل چه اثراتی برای شما داشته است؟

......................................................................................................................................................................................................................................................................

 فکر می کنید که مصرف الکل چگونه بر جریان ترک اثر منفی می گذارد؟

......................................................................................................................................................................................................................................................................

از امروز به مدت یک هفته مصرف تمام داروهای خود را ثبت کنید. ضمناً مشخص کنید از چه دارویی و به چه نیتی استفاده کردید.

امروز   روز 2   روز 3   روز 4   روز 5   روز 6   روز 7

داروهایی که استفاده کردم                                                                        

هدف من از استفاده از آنها                                                                         

وسوسه

یکی از مسائلی که بیماران را در هنگام درمان آزار می دهد مسئله وسوسه است. بیماران از هجوم وسوسه شاکی بوده و اکثراً آنرا آزار دهنده

/ 3 نظر / 422 بازدید
لیلا

سلام شیوا جان از وبلاگت ممنونم استفاده کردم.من دانشجوی مطالعات فرهنگی هستم و برا پایان نامه ام احتیاج به راهنماییت دارم در خصوص مقاله "هویت زن".چطور می تونم ازت کمک بگیرم اگر از طریق آدرس ایمیلی که گذاشتم تماس بگیری ممنون میشم

مهدی

با سلام و تشکر حدود 4 سال محرک مصرف میکردم و الان حدودا 7 ماه به کمک NA قطع مصرف کردم هر شب جلسه میرم،با راهنما قدم هم کار میکنم،ولی: بعد 7 ماه هنوز بی قرارم،استرس و احساس میکنم افسرده هستم،لازمه به روانپزشک مراجعه کنم؟یا به مرور این حالات از بین میره؟ اینو هم بگم لذتی از زندگیم نمیبرم ممنون میشم راهنمایی کنید